Huiveren om de kosmos…

Ruisreizigers – Johan Klein Haneveld

Het heelal is groot. Echt groot. Je gelooft gewoon niet hoe gigantisch, kolossaal, breinbrekend groot het is. Ik bedoel, jij mag vinden dat de drogisterij op de hoek ver is, maar bij het heelal vergeleken is dat een lachertje. 

Zo luidt de inleiding van de bekend geworden Het transgalactisch liftershandboek van Douglas Adams, waarin hij nog even doorgaat over de niet te vatten weidsheid van het heelal. Het is dat er ‘GEEN PANIEK’ op de cover staat, anders zou je overvallen kunnen worden door een diepe existentiële onzekerheid. Want in zo’n groot universum hebben mensen en hun beslommeringen toch zeker geen enkele betekenis meer? Zo reageerde ik in elk geval wel op deze passage. Ik was opgegroeid in een christelijke gemeenschap waar men dacht dat de aarde maar zesduizend jaar oud was en de sterren die we zagen dus een stuk dichterbij moesten zijn dan wat de wetenschap beweerde. Ik had bovendien geleerd dat de mens centraal stond in de schepping. De visie op het heelal van Douglas Adams bracht dat wereldbeeld aan het wankelen en dat was geen pretje. Ik las later C.S. Lewis, die betoogde dat de grootte of ouderdom van zaken niets te maken heeft met hun betekenis, maar het gevoelsmatige effect van je minder dan een stofje te voelen in een koud en duister heelal werd daarmee niet uitgewist. Misschien dat ik me er daarom toe aangetrokken voel horrorverhalen te schrijven. Ik mocht meeschrijven aan de bundels Lovecraft in de polder en Eindtijden in de polder (verschijnt binnenkort) en publiceerde in maart 2020 een eigen bundel ‘verontrustende verhalen’: Ruisreizigers.

‘Sense of wonder’ versus kosmische horror

Ik was de grote afstanden en grote ouderdom van het universum eerder al tegengekomen in sciencefictionverhalen, maar daar werden die vaak gebruikt om een gevoel van verwondering op te roepen: de ‘sense of wonder’ die centraal staat in het genre. In die verhalen bleef de hoofdpersoon nog steeds een belangrijke rol spelen, soms redde hij zelfs het gehele heelal! De mensheid spreidde zich uit door ruimte en tijd. De weidse vergezichten vormden daarbij een mooie achtergrond. Maar de utopische dromen van de mensheid gingen in de loop van de twintigste eeuw steeds meer tot het rijk van de fantasie behoren. Ruimtereizen waren voor mensen vrijwel onuitvoerbaar en planeten waar zelfs maar vloeibaar water voorkwam, bleken zeldzaam. Zwarte gaten, neutronensterren, dodelijke straling en donkere materie – dat waren de fenomenen die op de mensheid wachtten in de ruimte. Ondertussen lukte het ons zelfs op aarde niet de vrede te bewaren en het ecosysteem te beschermen. Mensen bleken makkelijk ten prooi te vallen aan machten buiten hen: politiek, fake news, virussen… Zelfs het idee dat we als mensen een ‘vrije wil’ hebben, werd door de wetenschap aan het wankelen gebracht.

Ik vroeg me lange tijd af waarom zoveel moderne sciencefictionfilms horrorelementen bevatten. Bijna elke film waarin reizen naar de ruimte voorkomen eindigt met een bloedbad, hoe mooi de andere werelden ook zijn die in beeld worden gebracht. Ik realiseer me nu dat films worden gemaakt voor een massapubliek – en hoewel wetenschappers met verwondering kunnen praten over kosmische fenomenen, zijn ze voor de meeste mensen te groot om te bevatten. De meeste mensen voelen zich nietig als ze over zulke grote afstanden en tijdspanne nadenken en dat is onaangenaam. Douglas Adams besloot te lachen om het feit dat de mens zichzelf toch zoveel waarde toekent. De mens is absurd zich druk te maken om wegenbouw en verkiezingen als de planeet elk moment gewist kan worden. Andere schrijvers zagen de geringe betekenis van de mens als iets angstaanjagends. Films als 2001: A Space Odyssee en Alien zijn voorbeelden van verhalen waarin de mens tot niets gereduceerd wordt in het contact met fenomenen uit de ruimte. Het zijn voorbeelden van ‘kosmische horror’.

Lovecraft en het universum

Het gefluister in de duisternis – H.P. Lovecraft

Een van de eerste schrijvers van kosmische horror was H.P. Lovecraft. Tijdens zijn leven werd steeds meer bekend over de grootte van het universum. Niet alleen dat: wetenschappers als Einstein zetten de klassieke fysica op zijn kop. Ook de Eerste Wereldoorlog vond plaats tijdens zijn leven. Hij was angstig ingesteld (wat misschien ook zijn racisme verklaart) en zag in de nieuwe wetenschappelijke ontdekkingen bewijs voor zijn stelling dat algemene menselijke belangen en emoties geen waarde of betekenis hebben in het uitgestrekte geheel van het universum. Zijn horrorverhalen worden gekenmerkt door ‘kosmisme’ – het gevoel dat het gewone menselijke leven maar een dun laagje is over een werkelijkheid die zo vreemd en abstract is dat er zelfs maar over nadenken de mentale gezondheid van gewone mensen kan beschadigen.

Volgens Lovecraft moeten we de menselijke kennis beschouwen als een plat vlak in het midden van de zwarte diepten van de ruimte. Dit vlak is dun, fragiel en wankel als een glasplaat. Alles binnen dat vlak is door de wetenschap verklaard en door ons te begrijpen, maar zodra je dicht bij de rand komt, sta je oog in oog met alles dat we niet kennen: ontelbare planeten, sterren en sterrenstelsels die miljarden jaren hebben bestaan, zwarte gaten zo dicht dat ze de tijd kunnen afbuigen en zelfs het idee van het multiversum (mocht je daar meer over willen lezen kan dat via deze link).

Kosmische horror is dus niet bovennatuurlijke horror. Zelfs als in de verhalen van Lovecraft de onbegrijpelijke oneindigheid van het heelal gepersonifieerd wordt in de zogenoemde ‘Grote Ouden’, zijn dit geen intelligenties die buiten het universum staan. Deze wezens, van wie Cthulhu de bekendste is, behoren tot ons eigen universum, maar zijn zo groot en oud dat wij met hen vergeleken niet meer zijn dan wormen of muggen. Hooguit geschikt als voedsel. Deze ‘Ouden’ zijn daarom ook niet zo eng omdat ze de hoofdpersoon van het verhaal pijn kunnen doen, maar omdat ze hem het gevoel van betekenis kunnen ontnemen. Zijn leven blijkt zinloos. In deze verhalen verandert de wereld daarom ook niet plotseling, maar de wereld blijkt altijd al een lege, onmenselijke plaats te zijn geweest. Zoals ik las in een artikel: ‘Een ontmoeting met een van Lovecraft’s Oude Goden is alsof je onbekend ondergoed aantreft in bed en je realiseert dat je partner vreemdgaat. Het is niet het ondergoed zelf dat je in je ziel raakt, het is het verraad waar het voor staat. De monsters van Lovecraft zijn voor de hoofdpersoon het bewijs dat het universum niet goedaardig is. Vreemd ondergoed vinden in je bed kan betekenen dat je partner nooit van je heeft gehouden. Een Lovecraftiaans wezen tegenkomen, betekent dat God nooit van je heeft gehouden.

Voorschaduwing

Dit type horror is niet heel makkelijk in verhalen te vangen. Nogal eens wagen schrijvers zich aan ‘Lovecraftiaanse fictie’, maar proberen ze de angst toch nog te ontlenen aan bloed, of aan tentakels of andere gruwelen, zonder het gevoel op te wekken van een wankelend wereldbeeld. Daar zit de horror namelijk in, niet in de martelingen, het bloed of de vervormde monsters. De monsters en de gruwelen zijn niet zelf waar het om draait, maar welke gevolgen ze hebben voor het wereldbeeld van de hoofdpersoon. De hoofdpersoon moet zijn oude ideeën loslaten en wordt, compleet met zijn gezonde verstand, verzwolgen door de waarheid. Het hierboven gelinkte artikel stelt dat daarom vooral voorafschaduwing belangrijk is bij het schrijven van dit soort verhalen. Deze waarheid die de hoofdpersoon ontdekt, gold echter altijd al. Dus moet je lezer net als je karakter kunnen terugkijken en dat terugzien in het verhaal. De hoofdpersoon weet dat er iets niet klopt, maar hoe en op welke schaal weet hij nog niet. Net zo moet je als lezer het idee hebben dat er iets mis is met de wereld, nog voor de hoofdpersoon het ontdekt. En het helpt als je als schrijver hetzelfde nietige gevoel hebt als je in de nachtelijke hemel omhoog kijkt, als tijdspannen van miljarden jaren je niet alleen fascineren maar ook doen huiveren, als je je realiseert dat je maar een klein stofje bent in een universum  vol kosmische krachten dat niet eens weet dat je bestaat…

20 april 2020

0 reacties op "Huiveren om de kosmos..."

Laat een bericht achter

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

© 2019 - Fantasy schrijven, onderdeel van Schrijversmarkt.