• LOGIN
  • Geen producten in je winkelmand.

Kinderen van Moeder Aarde: sciencefiction en fantasy van eigen bodem

Sciencefiction en fantasy – de Engelse benamingen van de genres zeggen het al een beetje – worden vaak geassocieerd met de Engelse taal. Veel liefhebbers van het genre lezen deze boeken dan ook in het Engels, en velen van hen laten Nederlandstalige boeken op festivals helemaal links liggen. Praat je met mensen over de Nederlandse literatuur dan komen de nare ervaringen boven van het lezen voor de literatuurlijst. Nederlandse boeken zijn saai, gaan of over seks of over de Tweede Wereldoorlog, of over depressieve schrijvers met een midlifecrisis. Doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg, dat is de Nederlandse mentaliteit. Aan Nederlandse boeken hangt een spruitjeslucht.

Ik bestrijd echter deze opvatting. De fantastische literatuur is niet on-Nederlands. Ons taalgebied kent een eigen traditie van fantasievolle werelden en toekomstverhalen. Van de sprookjes van Godfried Bomans tot de Bommel-strips van Marten Toonder. Van de avontuurlijke Euro 5-jongensboeken tot de dystopieën van Bordewijk. Van de fantasy van Wim Gijsen tot de sf van Carl Lans.

Voorlopers: Thea Beckman en Kinderen van Moeder Aarde

Kinderen van Moeder Aarde – Thea Beckman

Ik pleit ervoor dat we ons van onze eigen fantastische geschiedenis op de hoogte stellen. Niet alleen omdat we dan als genreschrijvers en -liefhebbers meer zelfbewustzijn ontwikkelen, maar ook omdat het vaak gewoon leuke boeken zijn. Zo genoot ik als tiener al van de boeken van Thea Beckman. Ik moet direct toegeven dat ik haar historische verhalen nooit gelezen heb. Ik kende haar als schrijver van sciencefiction; met vaak een historische insteek. Het boek waarmee ze in 1973 doorbrak was een sf-roman, die sindsdien is verfilmd: Kruistocht in spijkerbroek. Maar nog mooier vond ik haar Thule-trilogie. Die sprak nogal tot mijn verbeelding.

Toen ik de Thule-boeken uit had, begon ik bijvoorbeeld in een schriftje mijn eigen geschiedschrijving van de toekomst uit te werken. Ook in mijn verhaal was de stand van de Aarde na de Derde Wereldoorlog veranderd en was het ijs van Groenland verdwenen. Er woonden Chinezen in Zuid-Amerika, die met hun leger Noord-Amerika binnenvielen. Dat continent was voor een groot deel met ijs bedekt, maar er was nog één stad overgebleven, die prompt werd belegerd. In Engeland was nog sprake van beschaving en van daaruit trokken mensen het desolate binnenland van Europa binnen. Wat er verder precies gebeurde, weet ik niet meer. Het schrift in kwestie kon ik helaas niet meer terugvinden. Wel ben ik altijd gefascineerd gebleven door dit soort gedetailleerde uitwerkingen van een mogelijke toekomst.

Onlangs trof ik in de Slegte een tweedehands exemplaar aan van het eerste deel van de trilogie, Kinderen van Moeder Aarde (voor het eerst gepubliceerd in 1985). Tijdens het herlezen ontdekte ik dat het boek nog niks van haar zeggingskracht had verloren. Dit is werkelijk een van de klassiekers uit de Nederlandstalige fantastische literatuur.

Laatbloeier

Thea Beckmans carrière kan een bemoediging zijn voor schrijvers die pas op latere leeftijd voor het eerst publiceren. Ze werd geboren in 1923. Door de economische crisis en de Tweede Wereldoorlog hadden haar ouders geen geld om haar te laten studeren. Beckman trouwde, werkte op kantoor en zorgde voor haar kinderen. Pas toen haar kinderen wat groter waren, kreeg ze meer tijd om te schrijven. Op latere leeftijd deed ze ook een studie Sociale psychologie. Ze schreef twee kinderboeken die uitkwamen in respectievelijk 1957 en 1964, maar haar grote doorbraak kwam pas met Kruistocht in spijkerbroek, toen ze vijftig was!

Daarna verscheen er bijna elk jaar een boek van haar. In totaal publiceerde ze dertig boeken! Ze wist echter al toen ze elf was dat ze schrijfster wilde worden. Het loont dus de moeite om in je dromen te blijven geloven. Beckman wilde interessante, spannende boeken schrijven: ‘Ik schrijf niet met theorieën in mijn hoofd,’ zei ze in een interview met Vooys. ‘Ik heb er genoeg, maar niet als ik aan het schrijven ben. En ik heb altijd gezegd: een goed boek schrijft zichzelf. Waar het ook over moge gaan, over iets moderns of het verleden of de toekomst, het moet zichzelf schrijven.’ Ook hield ze niet echt rekening met wat lezers van haar verwachtten: ‘Ik schrijf het boek dat ik schrijven wil, zoals ik denk dat het geschreven moet worden. Wie het lezen wil, is welkom en wie het niet lezen wil die leest maar wat anders, gaat voetballen of iets dergelijks. Je kan het niet iedereen naar de zin maken.’

Ze won veel prijzen voor haar boeken. Haar laatste werk verscheen in 2003 en ze overleed in 2004 op tachtigjarige leeftijd. Haar toekomsttrilogie ontstond begin jaren tachtig, naar eigen zeggen uit een verlangen naar de ultieme vrijheid als schrijver. Om zich te kunnen uitleven schiep Beckman een land zonder geschiedenis, waar ze haar eigen maatschappij kon laten ontstaan. Haar creatie Thule, het vroegere Groenland, is volgens haar: ‘Niet verziekt door allerlei dingen uit het verleden, zoals overal in Europa.’

Toekomstperspectief

Het Gulden Vlies van Thule – Thea Beckman

De Thule-boeken zijn geschreven tijdens de koude oorlog. ‘Er waren toen volop demonstraties tegen kruisraketten en iedereen verwachtte dat vandaag of morgen de hele zaak tegen de vlakte zou gaan,’ vertelt Beckman. ‘Dat was in die tijd helemaal niet zo’n gek idee. Nu is dat weer verouderd, voorlopig, want het begint natuurlijk wel weer een keer.’ Haar kritische houding ten opzichte van de maatschappij moge duidelijk zijn.

Toen ik het boek als tiener voor het eerst las viel het me natuurlijk wel op dat de schrijfster een samenleving schiep waar vrouwen het voor het zeggen hadden. Mannen hadden niks in de melk te brokkelen. Stevig commentaar op onze eigen wereld, waarin het meestal andersom is (nu nog steeds, trouwens). Maar pas nu dat ik het boek herlas snapte ik pas goed dat ze een subtieler punt probeerde te maken. Het ging haar niet per se om de verschillende seksen, maar om verschillende waarden. Hoofdpersoon Christian, de zoon van de Konega, volgt het voorbeeld van zijn vader en protesteert tegen het feit dat mannen geen enkele inbreng hebben in het bestuur van Thule. Terwijl er toch beslissingen worden genomen die Thule aangaan. Hijzelf wordt echter niet beschreven als een macho. Hij is juist heel gevoelig, trekt zich het lot van dieren ernstig aan en is intuïtief – eigenschappen die traditioneel vooral aan vrouwen worden toegeschreven, of het nu klopt of niet. Het meisje Thura is veel stoerder, zoekt het gevaar op en kan veel hardere beslissingen nemen. Zij heeft meer traditioneel mannelijke eigenschappen.

Als het gaat om het conflict met de Badeners gaat het niet vooral om een strijd tussen vrouwen en mannen – juist de mannen van Thule, zoals Christian en zijn vader, helpen bij het verslaan van de Badeners – maar tussen verschillende waarden. De meeste mannelijke Badeners worden per slot van rekening als soldaat als vervangbaar gezien. Zij worden ook niet gerespecteerd. Het conflict is tussen mensen die de natuur en de individuele persoon zien als economische bron, die geëxploiteerd moet worden en mensen die de natuur en het individu zien als waardevol op zichzelf en willen beschermen. Die boodschap is nog steeds actueel. Beckman laat zien hoe de Badeners hun leefomgeving verwoesten, wat leidt tot het verdwijnen van vruchtbare grond. Wij zien ons nu geconfronteerd met klimaatverandering en de plasticsoep, terwijl politici als Trump de bescherming van natuurgebieden opheffen zodat er grondstoffen kunnen worden gewonnen. De Thulenen zouden ervan griezelen.

Geloofwaardigheid

Buiten de boodschap van het verhaal om herkende ik bij het herlezen van Kinderen van moeder aarde ook wat een fantastische auteur Beckman eigenlijk is. Na al die jaren las het verhaal namelijk nog steeds heel prettig. Haar beschrijvingen van de natuur zijn fantastisch, bijvoorbeeld een tocht per motorboot over een rivier naar het binnenland van Thule. Haar dialogen komen natuurlijk over. De actiescènes die er zijn brengen de spanning goed over en ze spaart haar lezers daarbij niet (zo schiet een Badener een gewonde soldaat door het hoofd). Ze is vooral goed in het overtuigend neerzetten van een nieuwe wereld. De stukken waarbij ze de geschiedenis van Thule en Baden weergeeft zijn nooit saai. Wat Thule vooral overtuigend maakt is dat ze elementen uit onze wereld gebruikt. Bijvoorbeeld in de naamgeving van landen en gebieden. Zo drijft men handel met Kanada, Baffin-land en Yselân, en komen sommige namen van de steden op Thule overeen met die van nederzettingen uit onze tijd.

Deze herinneringen aan onze wereld overweldigen echter niet het verhaal. De twintigste eeuw is tien eeuwen na duizend jaar bijna een mythe geworden. De geschiedenis heeft een eigen verloop gehad, die niet op basis van onze tijd te voorspellen was. Denk bijvoorbeeld aan de lijn van Dottirs die afstammen van de oorspronkelijke Sigrid Helgadottir. De term is opeens een titel geworden. Zoiets is niet te extrapoleren uit onze eeuw. Maar de details die de tijd wel hebben overleefd maken dat je als lezer verrassend makkelijk in Thule gaat geloven. Mij inspireerde de geloofwaardigheid van Thule in elk geval als tiener al om een eigen alternatieve toekomst te verzinnen.

Opvolgers

Aytons erfenis – Ton den Dekker

Ik zal niet de enige zijn die door het lezen van Beckmans boeken geïnspireerd raakte. Of auteur Ton den Dekker de boeken van Beckman kende weet ik natuurlijk niet. Feit is dat ik bij het herlezen van Kinderen van Moeder Aarde sterk moest denken aan zijn serie Vrede van Gaul, die ik in 2018 tot me heb genomen, te beginnen met Aytons erfenis. Op zijn website vertelt Den Dekker dat het begon toen hij nog werkte als docent levensbeschouwing. Naar aanleiding van The Lord of the Rings-films gaf hij zijn leerlingen de opdracht om in groepjes zelf een kort verhaal te bedenken dat in een fictieve, zelf bedachte wereld zou spelen. Om zich goed op deze opdracht voor te bereiden, bedacht hij zelf ook een ‘wereld’. Dat was de toekomstige staat Gaul. Het idee groeide ook na die opdracht door en resulteerde in een serie lijvige romans. Ook de verhalen over Gaul spelen zich af op Aarde, nadat een kernoorlog en een ijstijd onze huidige beschaving hebben vernietigd.

Een kleine groep overlevenden in Europa besloot een nieuwe samenleving te beginnen, genoemd naar het dorpje van de Galliërs, dat zoals bekend dapper weerstand bood tegen de Romeinen. Net als de Thulenen hadden de oprichters van Gaul als doel toekomstige oorlogen te voorkomen. De alternatieve samenleving wordt in detail beschreven. Mensen wonen bijvoorbeeld in kleine gemeenschappen, met respect voor de natuur en voor elkaar. Ze kennen ook eigen meditatieve technieken die geweld kunnen voorkomen en innerlijke vrede bewerkstelligen.

Ook in deze toekomst is het echter niet overal op de wereld vredig. De bedreiging komt in dit geval van het Consortium, dat vooral wortels lijkt te hebben in Zuid-Amerika. Net als in de Thule-trilogie draait deze serie om tieners die hun plek in deze toekomst moeten ontdekken en is er een opbloeiende romance. Ton den Dekker maakt ook nogal eens gebruik van lange uitwijdingen over de geschiedenis van de wereld en de politiek en technologie van Gaul. Daarbij vind ik hem echter minder subtiel dan Beckman. Waar ik bij Kinderen van Moeder Aarde niet het idee had dat er makkelijk informatie weggelaten kon worden, bevatten de Gaul-Boeken volgens mij wel overbodige details. Voor liefhebbers van goed uitgedachte, geloofwaardige toekomstverhalen, met een ideologische grondslag, zijn ze echter zeker aan te raden. Ik denk dat wie na de Thule-boeken verlangt naar meer, de boeken van Ton den Dekker wel zal kunnen waarderen.

0 reacties op "Kinderen van Moeder Aarde: sciencefiction en fantasy van eigen bodem"

Laat een bericht achter

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

© 2018 - Fantasy-Schrijven, onderdeel van Schrijversmarkt.