• LOGIN
  • Geen producten in je winkelmand.

Mozaïekromans: Hoe kleine brokjes verhaal, toch een roman kunnen vormen

Ik kende de term destijds nog niet, maar De Foundation van Isaac Asimov was de eerste mozaïekroman die ik las als tiener. De boekhandels staan ondertussen vol met dikke pillen in het fantasy- en sf-genre, zelfs trilogieën en series, maar in de jaren ’50 waren die lang niet zo populair. Bovendien schreven veel genreschrijvers voornamelijk korte verhalen in tijdschriften en zou een volledig dik boek voor hen teveel tijd kosten om te produceren. Wat ze daarom deden was een aantal korte verhalen die in dezelfde wereld afspeelden samenvoegen tot een roman. De Foundation vertelt, net als de vervolgen, over de geschiedenis van een interstellair rijk door de eeuwen heen. Daarbij volg je in verschillende tijdvakken verschillende personen. Er is wel een rode draad: de voorspellingen van Harry Seldon die op gezette momenten verschijnt om de Foundation te waarschuwen voor ongewenste ontwikkelingen. Ook al leef je niet mee met een specifiek personage, je gaat toch geven om het lot van de Foundation en de strijd om de menselijke beschaving te laten voortbestaan…

 

Definities

Later ging ik pas om definities geven en probeerde ik te begrijpen wat De Foundation nou voor een boek was: een roman of een verhalenbundel? Verschillende vormen zijn natuurlijk nuttig voor verschillende doeleinden. Een roman kan uitgebreid het verhaal vertellen van een of enkele personages, ze door een serie gebeurtenissen volgen en laten zien hoe ze daardoor veranderd worden. Een kort verhaal is daarentegen met name geschikt om één idee tot zijn uiterste consequenties uit te werken, of om één moment in het leven van een personage te laten zien en wat daarvan het gevolg is. Tussen romans en korte verhalen in bevinden zich ook nog de novelles, die tegenwoordig vooral in de Verenigde Staten weer in opkomst zijn. In de meeste gevallen volstaan deze vormen voor het soort verhalen dat iemand wilt schrijven.

Cloud atlas van David Mitchell

Ontstonden de mozaïekromans van schrijvers als Asimov en Bradbury eigenlijk noodgedwongen, tegenwoordig kiest een schrijver er meestal bewust voor. Een mozaïek is vooral geschikt als hij of zij een verhaal wil schrijven over een onderwerp dat groter is dan een of enkele individuen, met name als voor zo’n verhaal meerdere perspectieven noodzakelijk zijn. Het onderwerp kan groter zijn in de ruimte waar het zich afspeelt: het verhaal van een stad, of van een land. Of in de tijd: het verhaal van een koninkrijk of een keizerrijk, het verhaal van een geslacht door de eeuwen heen.

Het kan ook gaan om een groter thema zoals bijvoorbeeld kolonialisme, of kapitalisme. Hoe dan ook, de schrijver vertelt meerdere verhalen, vanuit meerdere perspectieven, die alleen samen het volledige beeld laten zien. Zoals een mozaïek dus: kleine steentjes die samen een afbeelding vormen. In veel gevallen gaat het om een collectie van korte verhalen, die als je ze als geheel neemt allemaal een deel van een groter verhaal blijken te vertellen. Soms gebruikt de schrijver een raamvertelling, of zijn er korte teksten die de verhalen met elkaar verbinden. Een moderne mozaïekroman is bijvoorbeeld Cloud atlas van David Mitchell. Zijn verhalen spelen zich af in verschillende tijden, van het verleden tot de verre toekomst en zijn ook nog eens om elkaar heen gevouwen – zodat de roman begint in het verleden en ook weer eindigt in het verleden. Maar door terugkerende motieven en verwijzingen naar personages uit andere tijdvakken ontstaat er toch een eenheid.

Wikipedia legt het als volgt uit: ‘Een mozaïekroman is een roman waarin individuele hoofdstukken of korte verhalen dezelfde setting delen of een overeenkomende groep personages met als doel een lineair verhaal van begin tot eind te vertellen, waarbij de individuele hoofdstukken echter een meervoud van perspectieven en vertelstijlen laten zien.’

Op tor.com las ik de wat bredere definitie van auteur Joe McDermott, die zegt dat een mozaïekroman gebaseerd is op een techniek waarbij je een of meer elementen in stukjes uiteen breekt: plot, thema, personages en/of setting. Een van de elementen moet echter intact worden gehouden om de verschillende verhaallijnen verbonden te laten blijven en de lezer geankerd te houden in het verhaal als geheel.

Het is dus niet genoeg om verhalen in dezelfde setting of met dezelfde personages bij elkaar te plaatsen. Het gaat er om dat er één verhaal met een begin en een einde wordt verteld. Ik meen dat dit net zoveel werk en inspiratie vraagt voor het overkoepelend verhaal als een reguliere roman. Maar anderzijds geeft het de schrijver veel meer mogelijkheden, nog afgezien van het los kunnen gaan op een echt groot onderwerp. Je kunt bijvoorbeeld experimenteren met verhaalperspectief, met genre (want de verschillende onderdelen kunnen ook verschillende genres zijn), of met vertelstijl (experimenteel of traditioneel). Je kunt laten zien hoe verschillende mensen op dezelfde situatie reageren, of hoe in verschillende tijden met een bepaald thema wordt omgegaan. Heel wat mozaïekromans worden ook door meerdere samenwerkende auteurs geschreven, zoals de Wild Cards-serie van G.R.R. Martin.

 

Voorbeelden

Meesterproeve van Jaap Boekestein

Ik ken niet veel Nederlandstalige voorbeelden van mozaïekromans, in elk geval niet uit het fantastische genre. In het verleden schreven Gerben Hellinga Jr. en Tais Teng wel bundels met verhalen die zich in dezelfde setting afspeelden of die dezelfde hoofdpersoon hadden. Van Hellinga las ik bijvoorbeeld de bundels Missie: Status Quo en Grensconflicten, die beide in zijn fictieve universum afspeelden waarbij de mensheid in contact komt met de Ptuui’s en de Zassonen. Ook Coriolis is gesitueerd in deze verhaalwereld. Ik ontdekte echter geen overkoepelend verhaal, met begin en einde. Een gedeelde wereld is nog geen ongedeeld verhaal. Hetzelfde geldt voor Glazen speren van Tais Teng, dat korte verhalen bevat die zich afspelen op het mythische continent Cotrahviné waar goden en tovenaars elkaar voor de gek houden. Of Noem mij maar Percy D’Arezzo Y Mac Shimonoseki. Beide heel gave bundels, die ik met veel plezier heb gelezen, maar geen mozaïekromans. Voor mijn bundel Conquistador geldt hetzelfde: de verhalen zijn gesitueerd in hetzelfde universum, steeds wat verder in de toekomst, maar ze hangen te weinig samen om als één roman gezien te kunnen worden. Wel is de fantasyreeks van Jaap Boekestein, waarvan ik het deel Meesterproeve heb gelezen, te beschouwen als mozaïekroman.

Bij Amerikaanse auteurs kom ik deze vorm daarentegen vaker tegen. Het belangrijkste voorbeeld voor mij is de schrijver Allen Steele. Ik las bijvoorbeeld zijn roman Coyote en de vervolgen daarop. Dit boek is samengesteld uit korte verhalen die eerder zijn verschenen in het tijdschrift Asimov’s Science fiction. Ze beschrijven de aankomst van menselijke kolonisten op de buitenaardse maan Coyote, hoe ze er een bestaan opbouwen, maar ook hoe hun verleden op Aarde hen blijft achtervolgen. Elk verhaal heeft eigen hoofdpersonen, maar personages uit andere verhalen keren ook terug. Verhaallijnen die in de eerste verhalen worden opgezet komen uiteindelijk bij elkaar in het laatste. Het gaat wel degelijk om een geheel. Hetzelfde geldt voor zijn recente roman Arkwright dat verschillende generaties volgt van de familie Arkwright en laat zien hoe de oorspronkelijke droom van sf-auteur Nathan Arkwright door zijn nakomelingen wordt opgepakt en in de verre toekomst zelfs uitkomt (of niet… ik moet het voor jullie nog spannend houden). Ook hier weer meerdere hoofdpersonen, meerdere tijdsperiodes, maar toch één groter verhaal.

Een ander voorbeeld is de roman The Years of Rice and Salt van Kim Stanley Robinson, dat een mozaïekroman is die zich afspeelt in een alternatief universum. De zwarte dood heeft de bevolking van Europa uitgeroeid. Je volgt de geschiedenis van de overblijvende volken door de eeuwen heen, steeds vanuit een andere groep. Tussen de hoofdstukken door blijkt dat die elkaar in het hiernamaals steeds ontmoeten. Zo ontstaat er een rode draad door het geheel. Een indrukwekkend boek en een verhaal dat niet in een ‘normale’ roman zou hebben gepast.

Mijn nieuwe SF-bundel Het teken in de lucht is trouwens ook een mozaïekroman. De negen verhalen beschrijven de opkomst en de ondergang van het duizendjarige rijk van de Autoriteit. Sommige figuren keren terug, er wordt verwezen naar gebeurtenissen uit andere verhalen en vooral worden thema’s door de verhalen uitgewerkt. Aan het einde moet je, dat is mijn bedoeling althans, echt het idee hebben dat het ook het einde is, dat alle verhaallijnen dan ook zijn afgerond. Hopelijk krijgt mijn voorbeeld navolging en zien we de komende jaren in ons taalgebied meer mooie mozaïekromans verschijnen.

0 reacties op "Mozaïekromans: Hoe kleine brokjes verhaal, toch een roman kunnen vormen"

Laat een bericht achter

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

© 2018 - Fantasy-Schrijven, onderdeel van Schrijversmarkt.
X