• Geen producten in je winkelmand.

De held centraal in sword & sorcery

Discussies over de precieze definities van genres zijn geen moderne uitvinding. Waar wij het op internet soms hebben over de proliferatie van verschillende punk-soorten (cyberpunk, steampunk, dieselpunk, ziltpunk) probeerden auteurs en lezers in eerdere decennia de verschillende soorten fantasy van elkaar te onderscheiden. Zo sprak de auteur Fritz Leiber over zijn eigen verhalen over Lankhmar als Sword and Sorcery. Hij vond namelijk niet dat zijn verhalen tot dezelfde categorie behoorde als de fantasy in de stijl van J.R.R. Tolkien. “Fafhrd en de Grijze Muizer bevinden zich aan het tegenovergestelde uiterste van de helden van Tolkien. Mijn werk is minsten net zo fantasievol als dat van hem, maar het is een meer aardse vorm van fantasie.”

Spannende avonturen

Verhalen zoals Leiber die schreef bestonden echter al vanaf het begin van de twintigste eeuw en kregen vooral populariteit door het werk van Robert E. Howard, wiens Conan de Barbaar nog steeds geldt als belangrijkste vertegenwoordiger van sword & sorcery-genre. Leiber zelf noemde Howard ook als de beste sword & sorcery-schrijver uit het pulptijdperk. Wikipedia definieert het genre als: “Een subgenre van fantasy, gekarakteriseerd door helden met zwaarden die figureren in spannende en gewelddadige avonturen. Er is vaak een romantisch element aanwezig, net als magische en bovennatuurlijke elementen. Anders dan werken uit de epische fantasy gaan de verhalen, ook al zijn ze heftig, vooral over persoonlijke conflicten in plaats van wereldbedreigende zaken.” Dark Worlds Quarterly vat het als volgt samen: “In sword & sorcery vinden we zwaardvechters, slechte tovenaars, vreemde monsters, werkende magie en een uitgebreide, panoramische wereld vol kleurrijke omgevingen.” De verhalen zijn vaak aan hun covers al te herkennen: een held met een blote borstkas met een zwaard net zo lang als hijzelf bestrijdt een woest, slijmerig beest, terwijl een niet heel warm geklede dame zich aan zijn been vastklemt. Kortom, avonturenverhalen vol testosteron. Elementen van racisme (de blanke held vestigt zich nogal eens als koning van een zwart volk) en het idee dat alle interpersoonlijke problemen met geweld zijn op te lossen, zijn naast het feit dat vrouwen vooral als damsel in distress figureren, redenen dat tegenwoordig dit soort verhalen met een gezond wantrouwen worden bekeken.

Buitenstaanders en eenlingen

Een sword & sorcery-verhaal verschilt in enkele belangrijke opzichten van de epische fantasy van J.R.R. Tolkien, al zijn de boeken uit de grimdark-stroming zoals die van Steven Erikson wel schatplichtig aan de grimmige sword & sorcery-verhalen. Een goed artikel dat ik online vond, The Demarcation of Sword and Sorcery, identificeert drie kenmerken die de helden uit sword & sorcery onderscheiden van die uit de epische fantasy.

Het minst belangrijke is nog wel dat de helden ‘hun mannetje staan’ – ook als ze vrouwen zijn. Het zijn geen hobbits, maar gespierde barbaren die een kop uitsteken boven elk mens van gemiddeld postuur. En zijn ze dat niet, dan zijn ze op zijn minst dodelijk vlugge zwaardvechters. Dat ze fysiek sterk zijn, betekent trouwens niet dat ze dom zijn – vaak behaalt een held als Conan de overhand omdat hij snel nadenkt in plaats van met brute kracht.

Het tweede onderscheidende kenmerk ligt in het concept van de buitenstaander. De helden zijn vaak barbaren, die bij definitie niet tot de beschaafde wereld behoren. En zijn ze dat niet, dan is er wel iets anders waardoor ze buiten de groep vallen. Ze zien met een objectieve blik de fouten en tekortkomingen van samenlevingen en kunnen dus ook ingrijpen zonder zich schuldig te voelen over de eventuele gevolgen.

Het derde en belangrijkste is dat de helden zich niet beperkt voelen door het idee over goed en kwaad uit hun eigen maatschappij en dus zelf in staat zijn hun eigen bestemming te kiezen. Ontzag voor autoriteiten is niet zo belangrijk voor deze karakters. Hun motivatie komt niet voort uit een profetie of een lot, maar uit de personages zelf. Ze worden gedreven door hun liefde voor de geneugten van het leven en hun dorst naar avontuur. Conan zelf zegt: “Laat me zolang ik leef diep leven; laat me de rijke sappen van rood vlees kennen en de prikkeling van wijn op mijn gehemelte, de hete omhelzing van witte armen en de uitzinnige opwinding van het gevecht wanneer de blauwe zwaarden rood oplichten, dan ben ik tevreden.” Dit soort helden is niet perfect, laat morele grijstinten zien en aarzelt niet om geweld te gebruiken. De hoofdpersonen kunnen trouwens ook op zoek zijn naar een gevoel van betekenis, maar belangrijk is dat het niet iets is dat hen door anderen wordt opgelegd. Dit betekent eigenlijk automatisch dat de sword & sorcery-verhalen zich meestal niet bezighouden met wereldbedreigende zaken. Wat op het spel staat is veel persoonlijker. Je vindt in deze boeken daarom ook weinig gezelschappen op een queeste, maar een individuele held met een eigen missie.

De duistere kant van magie

Het type eenzelvige helden van de sword & sorcery belandt in een goed georganiseerde wereld als vanzelf in de kerker of op het schavot. Ze floreren aan de rand van de samenleving of in werelden waar de beschaving nog in opkomst is, of over haar hoogtepunt heen is. Zo spelen de Conanverhalen zich af in een primitieve wereld vol zelfbesturende steden na de ondergang van Atlantis. In deze wereld zoekt de held naar de vervulling van zijn of haar droom, maar wordt tegengewerkt door tovenarij. Zelf gebruikt de held van een sword & sorcery-verhaal geen magie – dat is immers indirect. Tovenaars gebruiken hun kunsten om mensen hun vrijheid te ontnemen en proberen ook de held of heldin voor hun karretje te spannen. Of de hoofdpersoon stuit op zoek naar een schat in een ruïne op gruwelijke monsters of oude goden. Soms proberen de magiërs de oude goden op te roepen om hun wil te doen, wat natuurlijk niet goed afloopt. Er zijn duidelijk overeenkomsten met de kosmische horrorverhalen van H.P. Lovecraft. Die zijn niet toevallig. Robert E. Howard en Lovecraft publiceerden beiden in Weird Tales. Ze waren vrienden en schreven elkaar brieven, waarbij ze elkaar om feedback vroegen en de thema’s van hun verhalen bespraken. Dus beschrijft Howard de ‘Nameless Old Ones’ en noemt Lovecraft in The Shadow of Time zijn karakter Crom Ya ‘een Cimmerische aanvoerder’. In sword & sorcery-verhalen wordt het wereldbeeld van de held echter niet door de openbaring van het bovennatuurlijke op de kop gezet. Nee, daarvoor is hij of zij teveel overtuigd van de eigen vindingrijkheid en fysieke kracht. Een slag met een zwaard of een andere slimme oplossing zorgt ervoor dat de held het er met zijn of haar leven van afbrengt.

Moderne versie

Zelf hou ik wel van spannende verhalen met inventieve actiescènes, afgelegen landen of met vallen bezaaide paleizen zoals je die zelf niet had kunnen verzinnen en een einde dat je op het puntje van je stoel laat zitten. Een paar horrorelementen, zoals oude goden of reuzenslangen, zijn aan mij ook altijd wel besteed. En net zoals moderne auteurs horrorverhalen schrijven waarin ze afrekenen met het racistische en misogynistische gedachtengoed van H.P. Lovecraft, geloof ik dat het mogelijk is een sword & sorcery-verhaal te schrijven dat iets te zeggen heeft over de tijd waarin we leven, met personages met wie ook moderne lezers zich kunnen identificeren. Ik probeer het in mijn boek Hoeder van de vulkaan. Wie neemt als volgende het zwaard op?

Aan de slag

In de gratis cursus van Johan zit bij elke les een vraag en een opdracht om zelf aan de slag te gaan. Deze kun je terugvinden op de cursuspagina.

9 december 2020

0 reacties op "De held centraal in sword & sorcery"

Laat een bericht achter

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

© 2021 - Fantasy schrijven, onderdeel van Schrijversmarkt.